Pracownicy i doktoranci Prof. dr hab. Maria Ogielska

Prof. dr hab. Maria Ogielska

Kierownik Zakładu Biologii Ewolucyjnej i Ochrony Kręgowców, profesor zwyczajny
Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.
tel. +48 71 375 40 29
Konsultacje
wtorki, godz. 13.00-14.30

 

Zainteresowania
Moje zainteresowania naukowe i badawcze koncentrują się na czterech głównych grupach tematycznych:
1. Hybrydogeneza jako modyfikacja rozrodu płciowego mieszańców. Badanie cytologicznych mechanizmów eliminacji chromosomów z komórek linii płciowej u żab zielonych kompleksu Pelophylax esculentus.
Obecnie (2013-2016) wraz z dr Magdaleną Chmielewską i dr Beatą Rozenblut-Kościsty oraz doktorantami Mikołajem Kaźmierczakiem i Krzysztofem Kolendą pracujemy nad tym zagadnieniem w ramach projektu finansowanego przez NCN (Grant badawczy Opus 5 nr 2012/07/B/NZ3/02563 na sumę 487 645 zł) „Eliminacja genomu w gametogenezie hybrydogenetycznych mieszańców żab zielonych Pelophylax esculentus complex”.
2. Badania składu taksonomicznego i sposobów reprodukcji mieszanych populacji (systemów genetycznych) żab kompleksu Pelophylax esculentus z uwzględnieniem form poliploidalnych.
3. Badania porównawcze wczesnych stadiów gametogenezy i różnicowania się gonad u płazów. Obecnie zakończone zostały badania nad wpływem czynników środowiskowych na różnicowanie się płci u płazów. Współpraca w ramach projektu “Evolution of sex chromosomes, sex-determination systems and recombination and their significance for speciation and conservation of amphibians” z dr Matthias Stöck, Leibniz-Institute of Freshwater Ecology and Inland Fisheries - IGB (Forschungsverbund Berlin) 2012-2015 German Research Council (DFG STO 493/3-1)
4. Terenowe badania herpetologiczne i ochrona płazów.
Dydaktyka
W ostatnich latach prowadziłam wykład autorski „Biologia i ochrona płazów”, „Płazy świata – biologia, zagrożenia i ochrona” oraz „Adaptacje środowiskowe kręgowców”. Ponadto prowadzę różne seminaria. Moim istotnym wkładem dydaktycznym jest kształcenie kadr: do tej pory wypromowałam 70 magistrów i 11 doktorów.
Ad. 1. Hybrydogeneza jako modyfikacja rozrodu płciowego mieszańców. Badanie cytologicznych mechanizmów eliminacji chromosomów z komórek linii płciowej u żab kompleksu Pelophylax esculentus.
Hybrydyzacja międzygatunkowa przykuwa uwagę biologów ze względu na potencjalną rolę, jaką może pełnić w generowaniu nowych cech ewolucyjnych i w specjacji. Mieszańcowość często idzie w parze ze zwielokrotnieniem genomu jednego z gatunków rodzicielskich (allopoliploidia). Mieszańce są znane wśród płazów zarówno w naturze, jak i w krzyżówkach doświadczalnych, jednakże w większości przypadków są sterylne z powodu braku pełnej homologii podczas parowania się chromosomów podczas mejozy. Mieszańce są płodne jedynie wówczas, gdy nastąpi modyfikacja mejozy, która umożliwi utworzenie funkcjonalnych gamet i zapewni stałe odnawianie się pokolenia F1. Takimi modyfikacjami są bardzo rzadko występujące u kręgowców partenogeneza, ginogeneza i hybrydogeneza, w wyniku których jajo zawiera niezrekombinowany (klonalny) genom jednego z rodziców (najczęściej matczyny). Mechanizmy tworzenia klonalnych gamet prawdopodobnie mają związek ze złożonymi preadaptacjami, które muszą wystąpić, aby doszło do modyfikacji bardzo konserwatywnego ewolucyjnie procesu – mejozy.
Hybrydogeneza jako modyfikacja gametogenezy powstała niezależnie w kilku odległych ewolucyjnie grupach systematycznych (owady, ryby, płazy). Pomimo takiego samego skutku (tworzenie klonalnych gamet), mechanizmy odrzucania genomu są bardzo zróżnicowane. Eliminacja genomu może zachodzić premejotycznie w czasie namnażania się oogoniów lub spermatogoniów (hybrydogeneza mitotyczna) lub podczas mejozy (hybrydogeneza mejotyczna).
W wyniku moich wcześniejszych badań założyłam, że eliminacja genomów ma miejsce podczas najwcześniejszych stadiów gametogenezy w czasie różnicowania się gonad u kijanek, a nie – jak to przyjęli inni badacze – dopiero u osobników dojrzałych płciowo. Moim odkryciem było stwierdzenie obecności mikrojąder w komórkach linii płciowej mieszańców, czyli dodatkowych, niewielkich struktur chromatynowych, którym pierwotnie nadałam nazwę ciał jądropodobnych (Nucleus-Like Bodies, NLB). Postawiłam wówczas hipotezę, że mikrojądra są nośnikami odrzucanego genomu, a jego eliminacja zachodzi podczas interfazy, a nie mitozy. Wszystkie dotychczas zgromadzone dane potwierdzają moje spostrzeżenie, że eliminacja chromosomów odbywa się w fazie namnażania się goniów (oogoniów lub spermatogoniów)“raz na całe życie” we wczesnym okresie różnicowania się jajników i jąder.
Ad. 2. Badania składu taksonomicznego i sposobów reprodukcji mieszanych populacji żab kompleksu Pelophylax esculentus z uwzględnieniem form poliploidalnych.
Od wielu lat prowadzę wraz z moimi magistrantami i doktorantami badania składu taksonomicznego i struktury populacji żab zielonych na terenie Dolnego Śląska i Pomorza. Badania takie są bardzo potrzebne, bowiem mało jest danych o rozmieszczeniu i sposobie reprodukcji tych unikatowych systemów genetycznych, które występują przede wszystkim w Europie środkowej. Nasze badania skupiły się ostatnio na nieopracowanym dotąd systemie R-E ridibundus-esculentus oraz systemie E-E esculentus-esculentus 2n i 3n.
Dzięki uzyskaniu finansowania z KBN i NCN zebraliśmy ogromny i unikatowy materiał badawczy z terenów Polski północnej i zachodniej, gdzie dość licznie występują formy triploidalne. Obecnie badania morfometryczne i densytometryczne ilości DNA zostały uzupełnione badaniami cytogenetycznymi i genetycznymi.
Ad. 3. Badania porównawcze wczesnych stadiów gametogenezy i różnicowania się gonad u płazów.
Badania nad eliminacją genomów u hybrydogenetycznych mieszańców skłoniły mnie do przeprowadzenia szczegółowych badań porównawczych z zakresu różnicowania się jajników i oogenezy u płazów. Szczególnie słabo poznany jest najwcześniejszy okres różnicowania się gonad, przypadający przede wszystkim na stadia poprzedzające ukończenie metamorfozy. Gametogeneza u płazów znana jest bowiem głównie u osobników dojrzałych. Dane o wczesnych fazach gametogenezy, różnicowaniu się i dojrzewaniu gonad są wciąż nieliczne najprawdopodobniej dlatego, że wymagają długotrwałych hodowli i dokładnej oceny wieku osobników. Na podstawie analizy czasu różnicowania i rozwoju gonad w relacji do rozwoju somatycznego u 12 gatunków płazów bezogonowych wyróżniłam 3 tempa rozwoju jajników: podstawowe (najczęstsze), przyśpieszone (u Ranidae, genus Pelophylax ) i opóźnione (u Bufonidae). Aby prawidłowo oceniać wiek, wprowadziłam metodę badań skeletochronologicznych.
Badania ilościowe nad ustalaniem się puli oocytów diplotenowych w jajnikach płazów zostały już ukończone. Jako gatunek modelowy wybrałam żabę trawną, Rana temporaria. Zwieńczeniem tych badań jest konkluzja, że pula jaj u płazów jest ustalana w okresie młodocianym „raz na całe życie” i pod tym względem występuje duże podobieństwo do ssaków, w tym człowieka. Żywię nadzieję, że wyniki prac mojego zespołu przyczynią się do weryfikacji głęboko ugruntowanego w literaturze światowej poglądu, że oocyty w jajnikach płazów są uzupełniane po każdym sezonie rozrodczym wskutek aktywności mitotycznej oogoniów pierwotnych.
Ukończyliśmy też badania nad wczesnymi stadiami spermatogenezy i różnicowania się jąder. Tutaj też stwierdziliśmy zaskakujące podobieństwo do ssaków.
Ad. 4. Terenowe badania herpetologiczne i ochrona płazów.
Charakter moich badań wymaga odłowów różnych gatunków płazów w naturze. Wieloletnie obserwacje terenowe skłoniły mnie do refleksji nad liczebnością i stanem populacji płazów w Polsce, a znajomość biologii badanych gatunków umożliwiła mi zaangażowanie się w ich ochronę. W roku 1998 rozpoczęłam wraz z moim zespołem systematyczne zbieranie danych o występowaniu płazów i gadów w kilku rejonach Polski, a od roku 2001 uczestniczę w badaniach inwentaryzacyjnych i monitoringowych koordynowanych przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Bez takich informacji niemożliwe jest opracowywanie metod ochrony. W ostatnich latach stwierdzono zanik lub zmniejszanie się liczebności populacji płazów na całym świecie, czego przyczyny nie są do końca poznane. Tym bardziej koniecznością chwili jest opis i dokumentacja stanu obecnego prowadzona przez specjalistów - herpetologów. Moim osobistym wkładem jest też kształcenie młodych kadr herpetologów-batrachologów, których w Polsce jest wciąż zbyt mało. Dane z badań terenowych przekazujmy do centralnej bazy danych w Instytucie Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Służą one do wykonania i opracowania map rozmieszczeń 18 gatunków płazów i gadów w "Atlasie płazów i gadów Polski. Status – rozmieszczenie – ochrona”. [red.] Zbigniew Głowaciński i Jan Rafiński. Biblioteka Monitoringu Środowiska Warszawa-Kraków 2003. pp. 152. Obecnie przygotowywane jest drugie wydanie.

Aktualności

  • Program o salamandrze

    Meandry salamandry - Telewizja Polska wyemitowała nowy odcinek programu z serii Dzika Polska - tym razem poświęcony salamandrze plamistej. W programie wzięli udział pracownicy i doktoranci naszego Zakładu: prof. Maria Ogielska, mgr Anna Najbar oraz dr Agnieszka Konowalik. Program można obejrzeć na stronie Telewizji Polskiej http://vod.tvp.pl/audycje/wiedza/dzika-polska/wideo/meandry-salamandry/12904323

     
  • Konferencja nt. dobrostanu zwierząt

    Z inicjatywy dr. Roberta Maślaka i dr Agnieszki Sergiel, Katedra Biologii Ewolucyjnej i Ekologii jest współorganizatorem międzynarodowej, interdyscyplinarnej konferencji na temat zapewnienia właściwego poziomu dobrostanu zwierzętom utrzymywanym w ogrodach zoologicznych i regulacji prawnych niezbędnych do realizacji tego celu. W konferencji weźmie udział wielu znanych specjalistów, m.in. dr Kirsten Pullen badaczka goryli i innych naczelnych i dr Moira Harris, zajmująca się zachowaniem i dobrostanem słoni w niewoli. ... więcej  

  • Nowa książka

    Ukazała się nowa książka dr Bartosza Borczyka napisana we współpracy z dr hab. Bartłomiejem Najbarem z Uniwersytetu Zielonogórskiego poświęcona biologii i ochronie zaskrońca zwyczajnego. Najbar B. Borczyk B. 2012: Zaskroniec Zwyczajny. Biologia i ochrona. Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, Zielona Góra, 169 str, 89 rycin. ISBN 978-83-7842-003-3 ... więcej  

  • Nagroda dla naszej studentki

    Z przyjemnością informujemy, że Pani Edyta Turniak, która pisze pracę magisterską w naszym Zakładzie zajęła II miejsce w konkursie na najlepszy referat wygłoszony podczas VI Międzynarodowej Konferencji Młodych Przyrodników "From Biotechnology to Environment Protection", która odbyła się w dniach 17-20 listopada 2011 na Uniwersytecie Zielonogórskim. Pani Edyta Turniak prezentowała część wyników przygotowywanej pracy magisterskiej poświęconej allometrycznym podłożom dymorfizmu płciowego u zaskrońca. Gratulujemy!

     
  • Obrona pracy doktorskiej

    Z przyjemnością zawiadamiamy, że 25 listopada 2011r. o godz. 10:00 w Dużej Sali  Wykładowej Instytutu Zoologicznego Wydziału Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego ul. Sienkiewicza 21 we Wrocławiu odbędzie się publiczna obrona rozprawy doktorskiej naszej koleżanki, mgr Agnieszki Konowalik (Ogrodowczyk). 

    ... więcej  
  • Nowa książka

    Ukazała się nowa książka dr Roberta Maślaka i jego studenta Mikołaja Kaźmierczaka: Zółw egipski (Testudo kleinmanni Lortet, 1883). Biologia i problemy ochrony. Wydawnictwo Lineart, Warszawa. 96 stron, 17 zdjęć, 124 cytowane publikacje. ISBN 978-83-927375-1-3

    ... więcej  
  • Nowa książka

    Ukazała się nowa książka pod redakcją prof. Marii Ogielskiej pod tytułem Reproduction of Amphibians wydana przez Science Publishers.

     

     

    Więcej informacji pod adresem www.scipub.net/biology/reproduction-amphibians.html

     

     
  • Środowe Spotkania z Przyrodą

    Zakończyła się wiosenna edycja "Środowych Spotkań z Przyrodą" - wykładów popularno-naukowych adresowanych do młodzieży i wszystkich tych, którzy zainteresowani są szeroko rozuminymi problemami nauk przyrodniczych. Organizatorami wykładów są PTPP ProNatura, XII Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Krzywoustego z Wrocławia oraz Uniwersytet Wrocławski.

    ... więcej  
  • SKN Herpetologów

    Studenckie Koło Naukowe Herpetologów od początku swojego istnienia jest związane z naszym Zakładem. Opiekunem naukowym SNKH jest dr Robert Maślak.

    ... więcej